#ضرورت_و_چگونگی_تشویق_و_تنبیه_از_دیدگاه_نهج_البلاغه
ضرورت و چگونگی تشویق و تنبیه از دیدگاه نهج البلاغه
نوع مستند : مقاله
کلید واژه : امام علی (علیهالسلام), نهجالبلاغه, تربیت اسلامی, تشویق, تنبیه
چکیده :
انسان موجودی است که روح خدا در او دمیده شده و استعدادهای رسیدن به کمال در درون او گذاشته شده است. این استعدادها در اثر تعلیم و تربیت صحیح شکوفا میشود. در این میان یکی از اصول مهم تعلیم و تربیت اصل تشویق و تنبیه است.
بر اساس همین اصل، پیامبران و برگزیدگان الهی نیز بشارت و انذار را برای هدایت انسانها به کار میبردند. در قرآن مجید، تشویق و تنبیه در کنار هم ذکر شده است؛ لذا تشویق و تنبیه باید توأم باشند. نهجالبلاغه این گنجینهی غنی معارف اسلام نیز، به کارگیری شیوهی تشویق و تنبیه را به عنوان سیرهی امام علی (علیهالسلام)، در تربیت و هدایت مردم نشان میدهد. تشویق در لغت به معانی مختلفی آمده است: به شوق آوردن، کسی را ستودن و او را دلگرم ساختن به چیزی و… تنبیه در لغت عبارتست از: آگاه ساختن کسی بر امری، هشیار ساختن، واقف گردانیدن به چیزی، مجازات کردن و… دربارهی اهمیت تشویق میتوان گفت انسان به طور فطری علاقه به احترام، برتری و سرافرازی دارد. روان آدمی تشنهی ستایش و تحسین است و لذا تشویق و سپاس دیگران، عامل محرک او محسوب میشود. در سایهی تشویق میتوان فرد را به کارهای مطلوب وا داشت و عملکرد او را به راه صحیح هدایت کرد.
اما اهمیت تنبیه در این است که چون انسان همواره در معرض لغزشها، انحرافات و گناهانی است که مانع رسیدن او به سعادت حقیقیاش میباشد؛ لذا برای باز داشتن انسان از این موانع، تنبیه یا کیفر عامل مؤثری به شمار میرود. البته این هنگامی است که نمیتوان از رفق، شفقت و محبت استفاده کرد. بنابراین، تنبیه بر اساس مقرّرات میتواند یک روش تربیتی باشد. به همین خاطر اسلام نیز تنبیه را در برخی موارد به شکل محدود و معتدل، برای اصلاح رفتارهای نامطلوب و با شروطی میپذیرد. حتی گاهی استفاده از آن را واجب میداند. در مکتب تربیتی امام علی (علیه السلام)، نمونههای مختلف تشویق و تنبیه به چشم میخورد که نمایانگر ضرورت تشویق و تنبیه در نگاه آن حضرت است. آن حضرت ضمن رعایت اصل تقدّم تشویق بر تنبیه، همواره مردم و یا کارگزاران را با در نظر داشتن نکات دقیق تربیتی، مورد تشویق یا تنبیه قرار میدانند.
تشویق و تنبیه انواع گوناگونی دارد که هر کدام را میتوان متناسب با نوع عمل و جایگاه فرد به کار برد. نکات کلیدی و مهمی را در مورد تشویق و تنبیه، باید در نظر گرفت تا اثر تربیتی مطلوب حاصل
بر اساس همین اصل، پیامبران و برگزیدگان الهی نیز بشارت و انذار را برای هدایت انسانها به کار میبردند. در قرآن مجید، تشویق و تنبیه در کنار هم ذکر شده است؛ لذا تشویق و تنبیه باید توأم باشند. نهجالبلاغه این گنجینهی غنی معارف اسلام نیز، به کارگیری شیوهی تشویق و تنبیه را به عنوان سیرهی امام علی (علیهالسلام)، در تربیت و هدایت مردم نشان میدهد. تشویق در لغت به معانی مختلفی آمده است: به شوق آوردن، کسی را ستودن و او را دلگرم ساختن به چیزی و… تنبیه در لغت عبارتست از: آگاه ساختن کسی بر امری، هشیار ساختن، واقف گردانیدن به چیزی، مجازات کردن و… دربارهی اهمیت تشویق میتوان گفت انسان به طور فطری علاقه به احترام، برتری و سرافرازی دارد. روان آدمی تشنهی ستایش و تحسین است و لذا تشویق و سپاس دیگران، عامل محرک او محسوب میشود. در سایهی تشویق میتوان فرد را به کارهای مطلوب وا داشت و عملکرد او را به راه صحیح هدایت کرد.
اما اهمیت تنبیه در این است که چون انسان همواره در معرض لغزشها، انحرافات و گناهانی است که مانع رسیدن او به سعادت حقیقیاش میباشد؛ لذا برای باز داشتن انسان از این موانع، تنبیه یا کیفر عامل مؤثری به شمار میرود. البته این هنگامی است که نمیتوان از رفق، شفقت و محبت استفاده کرد. بنابراین، تنبیه بر اساس مقرّرات میتواند یک روش تربیتی باشد. به همین خاطر اسلام نیز تنبیه را در برخی موارد به شکل محدود و معتدل، برای اصلاح رفتارهای نامطلوب و با شروطی میپذیرد. حتی گاهی استفاده از آن را واجب میداند. در مکتب تربیتی امام علی (علیه السلام)، نمونههای مختلف تشویق و تنبیه به چشم میخورد که نمایانگر ضرورت تشویق و تنبیه در نگاه آن حضرت است. آن حضرت ضمن رعایت اصل تقدّم تشویق بر تنبیه، همواره مردم و یا کارگزاران را با در نظر داشتن نکات دقیق تربیتی، مورد تشویق یا تنبیه قرار میدانند.
تشویق و تنبیه انواع گوناگونی دارد که هر کدام را میتوان متناسب با نوع عمل و جایگاه فرد به کار برد. نکات کلیدی و مهمی را در مورد تشویق و تنبیه، باید در نظر گرفت تا اثر تربیتی مطلوب حاصل